Bewijs maar dat de Aarde niet plat is

Astrid Hulsman, PF Magazine, April 22, 2021

Ze bestaan echt nog: mensen die geloven dat de aarde plat is. Toen Phillipe Braquenier er voor het eerst van hoorde was hij zowel verbijsterd als geïntrigeerd. Inmiddels werkt hij al ruim vijf jaar aan zijn project Earth Not a Globe. Als een politierechercheur reconstrueert hij nauwgezet de bewijsvoering van de flat-earthers en maakt daarbij gebruik van dezelfde manipulatieve methoden als zij.

Op de online wetenschappelijke fora die Philippe Braquenier graag afstruint wordt af en toe lacherig gedaan over de complottheorie van de platte aarde. Zo kwam hij hier voor het eerst mee in aanraking. Toen Donald Trump in 2016 verkozen werd tot president van de Verenigde Staten en door zijn communicatieteam al snel de term ‘alternatieve feiten’ werd geïntroduceerd, zag Braquenier een link met de flat-earthers. Het team van Trump probeerde met selectief beeldmateriaal tegen te spreken dat zijn inauguratie veel minder drukbezocht was dan de inauguratie van Barack Obama in 2009. Zo gebruikten ze foto’s vanuit hoeken die een vertekend beeld gaven en een van de officiële fotografen gaf later toe dat hij op verzoek van het Witte Huis zijn beelden bijsneed om het drukker te laten lijken.

“Het selectieve gebruik van beelden en informatie om hun eigen beweringen te staven en vaststaande feiten ter discussie te stellen is precies wat de flat-earthers ook doen en dat intrigeerde me enorm”, vertelt Braquenier. “Ik hou me graag bezig met het grensgebied tussen feit en fictie.”

 Al vanaf de oudheid wordt gesproken van een bolvormige aarde. Toch stelde de Britse uitvinder en schrijver Samuel Rowbotham (1816-1884) de bolvormige aarde in 1864 alsnog ter discussie in zijn boek Zetetic Astronomy: The Earth not a Globe. Het was het begin van de community van flat-earthers. In de jaren 50 en 60 van de vorige eeuw groeide de gemeenschap, om in de jaren 70 en 80, na overweldigend bewijs van de ronde vorm met dank aan het ruimtevaartprogramma, volledig in te zakken. Je zou verwachten dat het nu definitief gedaan is met het idee van de platte aarde. Maar via de sociale media neemt de complottheorie het afgelopen decennium, onder leiding van predikanten als Mark Sargent, een nieuwe vlucht.

 

Leven onder een glazen koepel

De aarde is een platte schijf onder een glazen koepel. In het midden bevindt zich de Noordpool, aan de buitenrand is de schijf begrensd door een muur van ijs van ongeveer 45 meter. De zon en de maan, die overigens wel bolvormig zijn, volgen hun baan op 4800 km boven het oppervlak, het hoogste punt van de koepel bevindt zich op 5000 km. Sommige flat-earthers geloven dat de aarde zo gemaakt is door een god. Anderen zijn ervan overtuigd dat ze in een enorme filmstudio leven, zoals Truman Burbank in The Truman Show. Er zijn nooit mensen in de ruimte geweest. Alles wat NASA naar buiten brengt is fake. En die foto’s van de eerste mens op de maan? Die zijn in scène gezet. Het is een van de meest extreme complottheorieën en Baquenier koos daar met opzet voor. “Inmiddels is ook QAnon opgekomen en die ideeën zijn nog extremer. Als ik nu aan mijn project zou beginnen, zou ik misschien daarvoor kiezen”, zegt hij lachend.

 

Politiereconstructies of manipulatie?

Hoe extreem de overtuigingen van de flat-earthers ook zijn, Braquenier doet zijn uiterste best om hun ideeën en de bewijsvoering die zij daarvoor aandragen te kunnen volgen om dit zo nauwgezet mogelijk te reconstrueren. “Ik neem hun positie als uitgangspunt om te kunnen onderzoeken hoe zij de wereld zien. Ik volg exact de stappen die zij zetten.” Natuurlijk heeft hij ook het boek van Rowbotham gelezen, vertelt hij.

“De manier waarop ik het onderwerp wil benaderen kun je het beste vergelijken met de werkwijze van de politie bij reconstructies”.

Braquenier legt de proeven vast waarmee de flat-earthers hun theorie willen bewijzen. Hij fotografeert een test met laserlicht dat over een afstand van 6,5 km nog steeds te zien zou moeten zijn, hij brengt een ei in beeld dat drijft in zout water en daarmee het bestaan van zwaartekracht moet ontkrachten en hij legt vast hoe ‘Mad’ Mike Hughes zich in een zelfgebouwde raket lanceert om de vorm van de aarde van boven te kunnen bekijken. Maar verwacht niet dat Braquenier eerlijk is in zijn beelden. De raketlancering van Mad Mike heeft hij in scène gezet. ‘Star trails around Polaris’ is een nachtopname met lange sluitertijd, maar als je dichtbij komt zie je dat de sterrensporen geen onderdeel van de foto zijn: de lijnen zijn gezandstraald in het glas waarachter de foto is ingelijst. Hetzelfde is het geval bij de vliegtuigsporen in ‘The planes help to prove the plane’. En de portretten van aanhangers van de complottheorie blijken mensen uit Braqueniers omgeving, die hij gevraagd heeft model te staan. “Dat is de dunne lijn tussen feit en fictie waarop ik me graag begeef in dit project”, vertelt hij. “Ik gebruik mijn autoriteit als documentair fotograaf om de schijn van waarheid te wekken, maar mijn foto’s zijn bedrog.” In eerste instantie valt dit niet meteen op, maar wanneer je beter naar zijn werk kijkt kun je zien dat hij iets heeft weggelaten of juist heeft toegevoegd om de toeschouwer in zijn beelden te laten geloven. “Precies zoals de complotdenkers dat doen in hun bewijsvoering.”

 

Het spel met feit en fictie heeft Braquenier doen beseffen hoe relevant dit thema is in de fotografie.

“Van een foto wordt nog steeds gemakkelijk aangenomen dat deze de waarheid laat zien. Terwijl dat helemaal niet vanzelfsprekend is. Ik stond daar eerder nooit zo bij stil. Nu is het een thema dat ik graag bespreek met studenten fotografie waaraan ik lesgeef.”

Een overtuigde flat-earther liet van zich horen nadat hij Braqueniers werk had gezien. “Hij schreef me vijf keer een bericht met dezelfde strekking. Wat ik er zo interessant aan vond is dat hij zijn berichten iedere keer begon met een autoriteitsclaim: Ik ben een ruimtevaart ingenieur en een piloot. En nog meer van die blabla. Dat was telkens zijn eerste zin en daarmee zei hij alles: mijn stem is belangrijker dan de jouwe. Het is een mechanisme dat typisch is voor complotdenkers en dat is precies waar ik me mee bezig wil houden. Zijn bericht gaf me nog sterker het gevoel dat mijn werk relevant is.” Hij legt uit dat deze houding er gemakkelijk insluipt.

“We zijn als mensen geneigd te zoeken naar antwoorden op plekken waar we deze verwachten te vinden. We staan niet snel open voor andere ideeën. Dat is door social media verder versterkt. Iedereen kan nu blijven hangen in een eigen bubbel en iedereen heeft nu een stem.”

Eigenlijk moest Earth Not a Globe al afgerond zijn, maar de coronacrisis gooide Braqueniers planning overhoop. Voor een laatste reeks foto’s zou hij een reis naar de Noordpool maken, maar die reis is inmiddels uitgesteld tot 2022. Hij hoopt hier sundogs vast te leggen. Een sundog, ook wel bijzon of parhelium genoemd, is een natuurlijk optisch fenomeen, een heldere lichtvlek die aan weerszijden van de zon kan verschijnen. Voor de flat-earthers zijn sundogs het bewijs dat er een glazen koepel is waarin de zon reflecteert. “Ik wil ook de wand van die glazen koepel fotograferen. Die zou aan de rand van de aarde zichtbaar moeten zijn, net als de enorme ijsmuren.” Hij vertelt het bijna alsof hij zelf gelooft het einde van de aarde met eigen ogen te kunnen zien. Dan lacht hij “Natuurlijk kan ik de beelden ook op een andere manier maken, maar CGI (Computer Generated Imagery) is voor mij een no-go en ik wil in al mijn beelden zo dicht mogelijk tegen de waarheid van de flat-earthers aankruipen. De tussenliggende tijd vult hij met nieuwe ideeën. De muren van zijn studio hangen vol met schetsbeelden. “Ik ben veel tijd verloren, maar het geeft me ook de ruimte om nog meer onderzoek te doen, misschien maakt dit het project ook beter.”

 

Phillipe Braquenier (1985) volgde een toegepaste kunstopleiding in Brussel en vond daarna werk in de reclamewereld. Zo’n vijf jaar geleden gooide hij definitief het roer om: hij verliet de studio waar hij in dienst was om zich volledig te kunnen richten op zijn vrije werk. Earth Not a Globe werd geselecteerd voor Jimei X Arles Photo Festival 2020 en is deze maand nog te zien bij The Ravestijn Gallery.